Czy pozycja snu może mieć wpływ na objawy obturacyjnego bezdechu sennego?

Najważniejsze informacje

• Pozycja, w jakiej śpisz, może wpływać na objawy bezdechu sennego. Spanie na boku lub w pozycji uniesionej często pomaga utrzymać drożność dróg oddechowych. Spanie na plecach może natomiast nasilać przerwy w oddychaniu.
• Spanie na boku jest zazwyczaj zalecane większości osób żyjących z obturacyjnym bezdechem sennym (OBS), ale komfort i indywidualne potrzeby mogą się różnić.
• Poduszki klinowe lub specjalistyczne mogą ułatwić i wspierać spanie na boku lub w pozycji półleżącej.
• Terapia pozycyjna działa skutecznie, kiedy łączy się ją z leczeniem medycznym, takim jak terapia CPAP (stałe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych), aparaty doustne lub inne metody zalecone przez lekarza w leczeniu OBS.

Jeśli żyjesz z bezdechem sennym — czyli schorzeniem, w którym oddychanie wielokrotnie zatrzymuje się i ponownie zaczyna podczas snu — możesz zastanawiać się, czy zmiana pozycji mogłaby złagodzić Twoje objawy. Czasami stosuje się terapię pozycyjną, aby zapobiegać spaniu na plecach i zachęcać do spania na boku.

Choć pozycja snu może pomagać w łagodzeniu objawów bezdechu oraz poprawiać jakość snu, terapia pozycyjna nie zastąpi leczenia zalecanego przez specjalistów, takiego jak terapia CPAP.

Terapia CPAP to metoda leczenia obturacyjnego bezdechu sennego (OBS). Działa dzięki małemu urządzeniu, które przez maskę delikatnie wtłacza powietrze pod stałym, dodatnim ciśnieniem. Dzięki temu drogi oddechowe pozostają otwarte podczas snu. To może pomagać w normalnym oddychaniu, zmniejszać chrapanie i poprawiać jakość snu.

Właściwa pozycja do spania w połączeniu z zaleconymi przez lekarza metodami leczenia może wspomóc leczenie i przyczynić się do bardziej komfortowego, spokojnego snu.

Zrozumienie pozycji snu i obturacyjnego bezdechu sennego

Jak pozycja ciała wpływa na oddychanie w nocy

To, w jakiej pozycji śpisz, może wpływać na drożność dróg oddechowych podczas snu. Gdy zasypiasz, mięśnie gardła naturalnie się rozluźniają. U osób żyjących z obturacyjnym bezdechem sennym to rozluźnienie w niektórych pozycjach może powodować większe problemy.

Grawitacja także odgrywa rolę w tym, jak zachowują się tkanki miękkie w trakcie snu. W zależności od pozycji może ona pomagać utrzymać drogi oddechowe otwarte lub powodować, że język i podniebienie miękkie opadają do tyłu i utrudniają oddychanie. Właśnie dlatego u niektórych osób objawy obturacyjnego bezdechu sennego (OBS) nasilają się w określonych pozycjach.

Gdy bezdech senny pojawia się głównie w konkretnej pozycji, nazywa się go „pozycyjnym bezdechem sennym”. Badania pokazują, że problemy z oddychaniem występują głównie w określonych pozycjach. Jedno z badań wykazało, że pozycyjny obturacyjny bezdech senny (POSA) występuje u około 75 % osób z OBS¹ i dotyczy 53 % osób w wieku 40–85 lat.¹

Jak obturacyjny bezdech senny wpływa na drogi oddechowe

Podczas snu mięśnie odpowiedzialne za utrzymanie drożności dróg oddechowych stają się mniej aktywne. To rozluźnienie może powodować, że język, podniebienie miękkie i ściany gardła częściowo lub całkowicie blokują przepływ powietrza. Stopień tej blokady może zależeć od pozycji, w jakiej śpisz.

Na to, jak bardzo różne pozycje oddziałują na oddychanie, wpływa również obwód szyi i budowa Twojego ciała. Na przykład mężczyźni z obwodem szyi wynoszącym 43 cm lub więcej oraz kobiety z obwodem 41 cm lub więcej są bardziej narażeni na rozwój OBS.²

Osoby z większym obwodem szyi mają zazwyczaj więcej tkanki tłuszczowej w okolicy dróg oddechowych, co może zwiększać ryzyko ich zwężania podczas snu. W związku z tym mogą być bardziej wrażliwe na zmiany pozycji. U innych osób objawy mogą być podobne niezależnie od tego, jak śpią.

Optymalne pozycje snu przy obturacyjnym bezdechu sennym

Spanie na boku: zalecana pozycja

Spanie na boku jest czasem zalecane, aby pomóc zmniejszyć objawy bezdechu sennego, choć skuteczność może różnić się u poszczególnych osób. W tej pozycji język i tkanki miękkie gardła rzadziej zapadają się do tyłu, co ułatwia utrzymanie drożności dróg oddechowych.

Spanie zarówno na lewym, jak i na prawym boku może być skuteczne, choć niektórzy wolą jedną stronę od drugiej. Badania konsekwentnie pokazują, że spanie na boku może wyraźnie obniżać wskaźnik bezdechów i spłyceń oddechu (AHI)³, który określa liczbę przerw w oddychaniu lub spłyceń oddechu w ciągu godziny.

Według jednego z badań pozycyjny bezdech senny występuje u prawie 50 % osób z łagodnym bezdechem sennym, prawie 20 % z umiarkowanym i prawie 7 % z ciężkim.⁴

Żeby spanie na boku pomogło, warto utrzymywać tę pozycję przez całą noc. Może to być trudne, jeśli jesteś przyzwyczajony do innych pozycji. Nawet jeśli spanie na boku łagodzi Twoje objawy, terapia pozycyjna nie zastępuje leczenia zaleconego przez lekarza, takiego jak terapia CPAP (stałe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych).

Pozycje z uniesioną górną częścią ciała

Spanie z uniesioną górną częścią ciała pod kątem 30–45 stopni może pomagać w zmniejszeniu blokowania dróg oddechowych u osób żyjących z obturacyjnym bezdechem sennym. Podobnie jak przy spaniu na boku, pozycja półleżąca wykorzystuje grawitację, aby ograniczyć zapadanie się tkanek gardła, które może przyczyniać się do blokad.^16,17

Możesz uzyskać taką pozycję dzięki regulowanemu łóżku, które pozwala łatwo ustawić wygodny kąt. Niektóre badania sugerują, że niewielkie uniesienie wezgłowia może łagodzić objawy obturacyjnego bezdechu sennego (OBS), nie zaburzając przy tym cyklu snu.⁵

Jeśli nie masz regulowanego łóżka, poduszki klinowe lub nawet kilka zwykłych poduszek mogą stworzyć pozycję półleżącą. Poduszki klinowe są zaprojektowane tak, aby zapewniać stabilne podparcie, co może ułatwić utrzymanie takiej pozycji przez całą noc.

Niektóre osoby uzyskują komfortowe efekty, łącząc uniesienie z pozycją na boku — czyli spanie na boku przy jednoczesnym lekkim uniesieniu. Ważne jest znalezienie kąta, który jest na tyle wygodny, że da się w nim przespać całą noc i jednocześnie łagodzi objawy obturacyjnego bezdechu sennego.

Spanie na plecach: kwestie do rozważenia

Spanie na plecach, czyli w pozycji na wznak, może nasilać objawy bezdechu sennego. W tej pozycji grawitacja może powodować opadanie języka i podniebienia miękkiego do tyłu, co może zwężać lub blokować drogi oddechowe. U wielu osób z bezdechem przerwy w oddychaniu są częstsze i dłuższe podczas spania na plecach, a u niektórych zaburzenia oddychania występują wyłącznie w tej pozycji.⁶

Jeśli spanie na plecach jest Twoją ulubioną pozycją, możesz wypróbować kilka modyfikacji. Poduszka ortopedyczna, która wspiera naturalną krzywiznę szyi, może pomóc poprawić ułożenie dróg oddechowych. Niektórym osobom pomaga także lekkie uniesienie głowy i ramion.

Jeśli te sposoby nie działają, inne techniki mogą pomóc zapobiec obracaniu się na plecy podczas snu. Niektórzy korzystają z komercyjnych urządzeń pozycjonujących lub domowych metod, takich jak przyszycie piłeczki tenisowej z tyłu piżamy, aby utrudnić spanie na plecach.¹⁸

Spanie na brzuchu – czy warto?

Spanie na brzuchu, może nie być idealne dla osób z bezdechem sennym. Obciąża szyję i może utrudniać korzystanie z urządzenia CPAP. Konieczność odwracania głowy na bok, by oddychać, również może być niewygodna.

Grawitacja pomaga jednak utrzymać drożność dróg oddechowych w tej pozycji, ponieważ język nie opada do tyłu. Dlatego niektóre osoby z łagodnym bezdechem mogą zauważyć, że spanie na brzuchu łagodzi ich objawy. Jeśli wolisz tę pozycję, korzystanie z bardzo cienkiej poduszki lub spanie bez niej może zmniejszyć napięcie szyi.

Niektóre badania sugerują, że spanie na brzuchu może przynieść pewne korzyści osobom z łagodnym lub umiarkowanym OBS.⁷ Jednak ta pozycja może być trudna w połączeniu z terapią CPAP. Może powodować problemy z dopasowaniem maski i pogarszać komfort, co sprawia, że nie jest to praktyczne rozwiązanie.

Terapia pozycyjna i narzędzia wspierające

Specjalistyczne poduszki i urządzenia

Długie poduszki do przytulania mogą pomóc utrzymać pozycję na boku przez całą noc. Zapewniają dodatkowe podparcie i tworzą barierę, która utrudnia obracanie się na plecy.

Poduszki ortopedyczne mają profilowany kształt, który wspiera naturalną krzywiznę szyi. Dzięki temu mogą sprzyjać wygodnemu podparciu i lepszemu ułożeniu dróg oddechowych w różnych pozycjach snu. Alternatywnie poduszki z pianki memory i lateksu dopasowują się do kształtu i zapewniają stabilne podparcie przez całą noc.

Poduszki przeciw chrapaniu, przeznaczone dla osób z bezdechem sennym, często mają specjalne wyprofilowania, które zachęcają do spania na boku. Pomagają również utrzymać prawidłowe ułożenie głowy i szyi. Niektóre są wyposażone w elementy unoszące. Jednak te rozwiązania nie sprawdzają się u wszystkich. Jedno z badań wykazało, że poduszki przeciw chrapaniu mogą pomagać osobom z łagodnym i umiarkowanym obturacyjnym bezdechem sennym (OBS), ale nie zawsze przynoszą wyraźne korzyści w ciężkiej postaci choroby.⁸

Nowoczesne urządzenia pozycjonujące stosują delikatne wibracje, które zachęcają do zmiany pozycji podczas snu. Pomagają niektórym osobom unikać spania na plecach bez całkowitego wybudzenia.

Jak wybrać odpowiednią poduszkę

Na komfort i przydatność poduszki dla osób żyjących z bezdechem sennym wpływa wiele czynników.

Zacznijmy od rodzaju materiału i jego wpływu na działanie poduszki. Poduszki z pianki memory⁹ dopasowują się do kształtu głowy i szyi. Zapewniają stabilne podparcie, ale mogą zatrzymywać ciepło. Z kolei poduszki lateksowe są bardziej sprężyste i mogą pomóc w utrzymaniu chłodu podczas snu.

Wysokość i twardość poduszki również wpływają na komfort i ułożenie szyi. Osoby śpiące na boku często wolą wyższe i twardsze poduszki, które wypełniają przestrzeń między ramieniem a szyją. Pomaga to utrzymać neutralną pozycję głowy i szyi, co może ułatwić oddychanie podczas snu.

Trwałość i wymagania dotyczące pielęgnacji różnią się w zależności od materiału i konstrukcji. Poduszki z pianki memory i lateksu są zwykle trwalsze niż tradycyjne wypełnienia, ale mogą wymagać specjalnej pielęgnacji. Warto zwrócić uwagę na to, kiedy trzeba wymienić poduszkę, czy da się ją prać w pralce oraz jak często ją czyścić. Może to zmniejszyć ilość alergenów, które utrudniają oddychanie osobom z bezdechem.

W przypadku specjalistycznych poduszek do bezdechu warto rozważyć ich długoterminową wartość w stosunku do kosztu. Choć mogą być droższe, ich konstrukcja może poprawiać komfort snu i uzupełniać leczenie bezdechu, co czyni je wartym rozważenia rozwiązaniem.

Techniki treningu pozycyjnego

Trening pozycyjny może pomóc osobom, które chcą odzwyczaić się od spania na plecach. Popularna „technika piłeczki tenisowej”¹⁰ polega na przyszyciu piłeczki z tyłu piżamy, aby utrudnić obracanie się na plecy. Nowoczesne alternatywy obejmują specjalistyczne pasy z nadmuchiwanymi zderzakami, kamizelki przeciw chrapaniu lub urządzenia wibracyjne, które zapewniają łagodniejsze sprzężenie zwrotne.

Urządzenia noszone na ciele współpracujące z aplikacjami treningu pozycyjnego¹¹ również mogą być pomocne. Monitorują one pozycję i dostarczają odpowiednie wskazówki.

Warto wprowadzać nową pozycję stopniowo. Można zacząć od stosowania pomocy pozycyjnych podczas krótkich drzemek, a następnie przejść do pełnych nocy, gdy pozycja stanie się bardziej naturalna.

Wybór materaca

Rodzaj materaca również może wpływać na komfort i pozycję snu. Na przykład zbyt miękki materac może powodować zapadanie się ciała, prowadząc do nieprawidłowego ułożenia kręgosłupa i utrudniając oddychanie. Z drugiej strony twardsze materace mogą zapewniać komfort i wsparcie podczas spania na boku, ale mogą powodować dyskomfort ze względu na punkty nacisku.¹²

Nakładka z pianki memory może poprawić komfort spania na boku, zmniejszając nacisk na ramiona i biodra. Regulowane materace są zwykle droższe, ale umożliwiają dopasowanie uniesienia i podparcia dla dodatkowego komfortu.

Łączenie terapii pozycyjnej z innymi metodami leczenia

Łączenie terapii CPAP z odpowiednią pozycją snu

Pozycja, w której śpisz, może wpływać na dopasowanie i szczelność maski CPAP. U niektórych osób spanie na boku może powodować nieszczelności maski, jeśli przesuwa się ona na poduszce. Z kolei spanie na plecach bywa stabilniejsze dla maski, choć nie zawsze lepsze dla dróg oddechowych.

Różne rodzaje masek mogą być wygodniejsze lub lepiej dopasowane w różnych pozycjach snu. Poduszki nosowe mogą być bardziej komfortowe dla osób śpiących na boku, natomiast maski pełnotwarzowe mogą być dobrą opcją dla osób śpiących na plecach lub oddychających przez usta.

Maski CPAP dostępne są w różnych stylach, a każdy z nich został zaprojektowany tak, aby wspierać różne kształty twarzy, pozycje snu i rodzaje bezdechu sennego. Dobór odpowiedniej maski to indywidualna sprawa, która pozwala znaleźć rozwiązanie najlepiej dopasowane do Twojej budowy i nawyków snu.

Niektóre urządzenia CPAP mogą regulować ciśnienie w zależności od pozycji snu, ale wymaga to specjalnego sprzętu i profesjonalnej konfiguracji. Zawsze skonsultuj się z lekarzem przed wprowadzeniem zmian w swoim planie leczenia.

Podejścia uzupełniające

U osób z nadwagą lub otyłością kontrola masy ciała może pomóc zmniejszyć objawy obturacyjnego bezdechu sennego i wspierać inne metody leczenia, w tym terapię pozycyjną. Należy jednak pamiętać, że sama utrata wagi nie zastępuje leczenia bezdechu i powinna być łączona z innymi metodami.

Dobra higiena snu — czyli zdrowe nawyki promujące lepszy sen — może pomóc w pełni wykorzystać efekty terapii pozycyjnej. Obejmuje to utrzymywanie regularnych godzin snu, stworzenie wygodnego środowiska do spania oraz unikanie stymulantów i ciężkich posiłków, które mogą zaburzać sen lub nasilać obturacyjny bezdech senny.

Aparaty doustne, które delikatnie wysuwają żuchwę, utrzymując drożność dróg oddechowych, mogą być opcją dla niektórych osób z bezdechem sennym.¹³ Chociaż terapia CPAP jest bardzo skuteczna i dobrze przebadana,¹⁴ niektóre osoby mogą osiągać dobre wyniki, łącząc aparaty doustne z terapią pozycyjną pod nadzorem lekarza.

Monitorowanie i dostosowywanie podejścia

Urządzenia do monitorowania snu mogą pokazać, jak różne pozycje wpływają na jakość snu i objawy. Możesz dostrzec poprawę efektywności snu, mniejsze chrapanie lub lepszą koncentrację w ciągu dnia.

Budzisz się bardziej wypoczęty, rzadziej odczuwasz poranne bóle głowy lub Twój partner zauważa mniej chrapania? To może oznaczać, że zmiana pozycji pomaga Ci lepiej spać.

Lekarz może zalecić domowe badanie snu (HST) lub badanie w pracowni snu, aby sprawdzić poziom tlenu we krwi i wzorce oddychania. To nieinwazyjne, całonocne badanie może pomóc określić, czy występuje zaburzenie snu. Porozmawiaj z lekarzem o tym, która opcja będzie dla Ciebie najlepsza.

Szczególne zalecenia dla różnych grup

Osoby starsze żyjące z bezdechem sennym mogą skorzystać z dodatkowych poduszek podpierających oraz stopniowej zmiany pozycji. Może to pomóc radzić sobie ze sztywnością stawów lub ograniczeniami ruchu. Komfort i bezpieczeństwo powinny być zawsze priorytetem.

U osób w ciąży z bezdechem sennym często zaleca się unikanie spania na plecach, zwłaszcza w późniejszych trymestrach, dlatego spanie na boku jest szczególnie ważne. Wielu lekarzy zaleca spanie na lewym boku, ponieważ może to poprawiać przepływ krwi.¹⁵

Osoby z innymi schorzeniami, takimi jak refluks żołądkowo-przełykowy, choroby serca czy przewlekły ból, mogą wymagać zmodyfikowanego podejścia do terapii pozycyjnej, dostosowanego do ich stanu zdrowia. Porozmawiaj z lekarzem, aby opracować odpowiedni plan leczenia.

Znalezienie optymalnej pozycji snu

Znalezienie odpowiedniej pozycji snu przy obturacyjnym bezdechu sennym to sprawa indywidualna, która może wymagać wypróbowania różnych rozwiązań. U wielu osób sprawdza się spanie na boku, ale Twoja optymalna pozycja zależy od budowy twarzy, stopnia bezdechu i innych problemów zdrowotnych.

Pamiętaj, że terapia pozycyjna może pomagać, ale jest tylko jednym z elementów leczenia. Choć zmiana pozycji może przynieść korzyści, powinna uzupełniać — a nie zastępować — zalecane przez specjalistę metody leczenia, takie jak terapia CPAP. Aby wesprzeć cały proces leczenia, porozmawiaj z lekarzem o strategiach, które ze sobą współgrają.

Najważniejsze, aby współpracować z lekarzem przy opracowywaniu planu leczenia, który łączy terapię pozycyjną z zatwierdzonymi metodami leczenia bezdechu sennego. Dzięki cierpliwości i konsekwencji znalezienie odpowiedniej pozycji snu może odegrać ważną rolę we wspieraniu jakości snu i ogólnego samopoczucia.

MATERIAŁ PROMOCYJNY – Wyroby medyczne oznaczone znakiem CE (CE0123). Producent: Resmed. Lokalny punkt kontaktowy: ResMed. W celu uzyskania istotnych informacji dotyczących przeciwwskazań, ostrzeżeń i środków ostrożności należy zapoznać się z instrukcją używania.

Ten wpis na blogu zawiera ogólne informacje dotyczące schorzeń medycznych i metod leczenia. Nie jest on przeznaczony jako substytut profesjonalnej porady medycznej, diagnozy ani leczenia. Informacje te nie stanowią porady i nie powinny być traktowane jako takie. Nie należy polegać na informacjach zawartych na tej stronie internetowej jako alternatywie dla porady medycznej udzielonej przez lekarza lub innego wykwalifikowanego pracownika służby zdrowia.

W przypadku jakichkolwiek szczegółowych pytań dotyczących kwestii medycznych należy skonsultować się z lekarzem lub innym wykwalifikowanym pracownikiem służby zdrowia. Jeśli podejrzewasz, że możesz cierpieć na jakąkolwiek chorobę, powinieneś niezwłocznie zasięgnąć pomocy medycznej. Nigdy nie należy opóźniać zasięgnięcia porady medycznej, ignorować porady medycznej ani przerywać leczenia z powodu informacji zawartych na tej stronie internetowej. Poglądy wyrażone na tym blogu i stronie internetowej nie są związane z żadną uczelnią, szpitalem, praktyką ani inną instytucją, z którą autorzy są powiązani, oraz nie odzwierciedlają bezpośrednio poglądów firmy Resmed ani żadnej z jej spółek zależnych lub podmiotów powiązanych.

Zasoby:

1. Elsevier, Sleep Medicine. (2018). “Prevalence and Characteristics of Positional Sleep Apnea in the HypnoLaus Population-based Cohort.” https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1389945718300704
2. Obesity Education Initiative. (1998). “Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation and Treatment of Overweight and Obesity in Adults.” https://www.nhlbi.nih.gov/files/docs/guidelines/ob_gdlns.pdf. 
3. Journal of Rhinology (2017). “Effect of Positional therapy on Patients with Obstructive Sleep Apnea: Meta-Analysis.”
   https://j-rhinology.org/journal/view.php?doi=10.18787/jr.2017.24.2.94
4. CHEST, The Cardiopulmonary and Critical Care Journal. (2005). “Prevalence of Positional Sleep Apnea in Patients Undergoing Polysomnography.” https://www.acsu.buffalo.edu/~grant/75.pdf. 
5. National Library of Medicine, Sleep Breath journal. (2017). “The influence of head-of-bed elevation in patients with obstructive sleep apnea.” https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5700252/. 
6. U.S. Department of Transportation Volpe Center, The Railroaders’ Guide to Healthy Sleep. (n.d.) “Sleep Apnea.” https://railroadersleep.fra.dot.gov/apnea-tour. 
7. National Library of Medicine, Sleep Breath journal.(2015). “Effect of prone positioning in mild to moderate obstructive sleep apnea syndrome.” https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25618193/. 
8. National Library of Medicine, Behavioral Neurology journal. (2021).“Efficacy of a Smart Antisnore Pillow in Patients with Obstructive Sleep Apnea Syndrome.” https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7822707/.
9. National Library of Medicine, Frontiers in Medicine. (2022). “Memory Foam Pillow as an Intervention in Obstructive Sleep Apnea Syndrome: A Preliminary Randomized Study.” https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8967243/. 
10. National Library of Medicine, Sleep and Biological Rhythms journal. (2022). “Sleep Apnea Syndrome (SAS) Clinical Practice Guidelines 2020.” https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10900032/. 
11. National Library of Medicine, Sensors (Basel) journal. (2021). “SleepPos App: An Automated Smartphone Application for Angle Based High Resolution Sleep Position Monitoring and Treatment.” https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8271412/. 
12. National Library of Medicine, Journal of Orthopaedics and Traumatology. (2021).“What type of mattress should be chosen to avoid back pain and improve sleep quality? Review of the literature.” https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8655046/. 
13. Wolters Kluwer, UpToDate. (2025). “Oral appliances in the treatment of obstructive sleep apnea in adults.” https://www.uptodate.com/contents/oral-appliances-in-the-treatment-of-obstructive-sleep-apnea-in-adults/print. 
14. Understanding Pap, 2021. Division of Sleep Medicine at Harvard Medical School. https://sleep.hms.harvard.edu/education-training/public-education/sleep-and-health-education-program/sleep-health-education-37
15. MedlinePlus. (2024). “Problems sleeping during pregnancy.” https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000559.htm. 
16. Maniaci, Antonino, et al. “Head-of-Bed Elevation Outcomes on Apnea Severity Nasal Resistance in Obstructive Sleep Apnea: A Multicenter Observational Study.” Sleep and Breathing, vol. 29, no. 6, Dec. 2025, p. 359. DOI.org (Crossref), https://doi.org/10.1007/s11325-025-03534-6.
17. Souza, Fábio José Fabrício De Barros, et al. “The Influence of Head-of-Bed Elevation in Patients with Obstructive Sleep Apnea.” Sleep and Breathing, vol. 21, no. 4, Dec. 2017, pp. 815–20. DOI.org (Crossref), https://doi.org/10.1007/s11325-017-1524-3.
18. Ravesloot, M. J. L., et al. “The Undervalued Potential of Positional Therapy in Position-Dependent Snoring and Obstructive Sleep Apnea—a Review of the Literature.” Sleep and Breathing, vol. 17, no. 1, Mar. 2013, pp. 39–49. DOI.org (Crossref), https://doi.org/10.1007/s11325-012-0683-5.